Inleiding
Podiumangst is voor sommige musici een groot probleem. Dat geldt voor zowel professionals of amateurs. Ik heb geen harde cijfers, maar ik vermoed dat veel muzikaal talent onbenut blijft vanwege de angst in het openbaar te musiceren.
In mijn roman Plankenkoorts leven we mee met Frank, een organist met podiumangst. Tijdens het verhaal doet hij een paar inzichten op, waarvan ik de belangrijkste kort met u wil delen, aangevuld met specifieke inzichten voor kerkorganisten. Een literatuurlijst met waardevolle titels bevindt zich achterin de roman.
Over podiumangst is veel geschreven, maar wat mij trof was dat ik de beste ideeën niet opdeed in boeken die daar specifiek over gingen, maar over heel andere onderwerpen: spreken in het openbaar, topsport, management en spiritualiteit.
Voor dit artikel heb ik podiumangst als volgt gedefinieerd: Angst door te klein te denken over jezelf en te groot te denken over je taak. Logisch gezien zijn er dan 5 dingen die je kunt doen:
- Groter denken over jezelf
- Zelf daadwerkelijk groter worden
- Kleiner denken over wat je moet doen
- Wat je moet doen kleiner maken
- Anders denken of stoppen met denken.
Deze 5 punten zal ik hieronder kort langslopen.
1. Groter denken over jezelf
Onder het eerste punt valt alles wat je zelfvertrouwen vergroot en het elimineren wat je zelfvertrouwen ondermijnt. Om met het laatste te beginnen: als organist krijg je hoe dan ook een keer te maken met negatief commentaar. Dat kan ervoor zorgen dat je je rot voelt, waardoor je een volgende keer al angstig bent bij het beklimmen van de trap naar de orgelzolder. Realiseer je op zo’n moment dat ongevraagd negatief commentaar vaak voorkomt uit starre denkbeelden van hoe muziek hoort te zijn, en weinig flexibiliteit als het een keer anders gaat. Onderschat ook de factor jaloezie niet. Het enige commentaar dat ik serieus neem, is het commentaar van professionals waar ik zelf om gevraagd heb.
Maar de grootste criticus zit vaak in onszelf: het stemmetje in je hoofd dat alles becommentarieert wat je doet. Het is ook zaak deze stem niet meer serieus te nemen. Maar daarover verderop meer.
Om je zelfvertrouwen te vergroten kan het helpen om de sterke punten die je hebt, eens op een rijtje te zetten. Zijn er sterkte punten die je direct kunt inzetten in jouw manier van musiceren?
2. Zelf daadwerkelijk groter worden
Ik schreef hierboven al dat ik het commentaar van andere professionals meestal wel serieus neem. In elk geval kan een leraar je helpen om beter te worden in die aspecten waar je je nog onzeker over voelt. Wordt je onzeker van een collectespel? Vraag een leraar om hulp! Weet je niet goed raad met bepaalde liederen? Vraag een leraar om hulp!
3. Kleiner denken over wat je moet doen
De beste plek om je podiumangst te lijf te gaan, is thuis bij het studeren. Wie zenuwachtig studeert, voert ook zenuwachtig uit. Bij het oefenen is het dus zaak om zo ontspannen mogelijk te zijn. Wanneer je het gevoel hebt dat je moet haasten, wil je te veel tegelijk. Je kunt beter in tien minuten één maat goed studeren dan 20 maten met een onbevredigend resultaat. Een geweldig goede manier om de rust erin te houden, is om na elke minuut tien seconden niets te doen. Je hersenen gebruiken die tijd om te laten bezinken wat je net hebt geoefend – waardoor je sneller leert – en je komt weer terug in een rustige modus.
Stel ook je doelen realistisch: niet elk optreden hoeft een Edison op te leveren. Het hoeft echt niet foutloos: ten eerste is dat onmogelijk en ten tweede gaat 90% van de fouten ongemerkt voorbij. Iets mag ook ‘gewoon mooi’ zijn en goed genoeg is goed genoeg.
4. Wat je moet doen kleiner maken
Hieronder schaar ik het veranderen van de omstandigheden die spanningsverhogend werken. Dat zijn alle zaken die je kunnen afleiden. Telefoons en televisies zijn in de studeerkamer uiteraard de grootste stoorzenders. Maar ook binnenvallende huisgenoten of een slechte planning gooien wel eens roet in het eten. Baken de tijd en de ruimte die je besteed aan het oefenen dus goed af.
Specifiek voor ons kerkorganisten geldt nogal eens dat predikanten een lied opgeven waar we niet goed raad mee weten. Als je merkt dat dat het geval is, stel dan een alternatief voor. Alle predikanten waar ik tot nu toe mee gewerkt heb, staan daar voor open. Het gaat de voorganger om de tekst, dus een andere melodie met dezelfde strekking is prima.
Houd het vooral eenvoudig, want dat betekent dat je het beheerst. Liever een tweestemmige inventie mooi uitgevoerd, dan een 6-stemmige fuga die zich rammelend en struikelend voortbeweegt. Begeleiden kan ook twee- of driestemmig. En wat eenvoudig voelt voor een musicus met 10 jaar ervaring, is al ingewikkeld genoeg voor de leek die alleen naar de top-40 luistert.
5. Anders denken of stoppen met denken
Stress zorgt voor een langdurige verhoging van schadelijke cortisol in je brein: zorg er dus voor dat niet alleen je orgelspel stressvrij is, maar ook zoveel mogelijk de rest van je leven.
Een belangrijk inzicht in hoe stress werkt, deed ik op toen ik in de auto onderweg was naar een afspraak. Het verkeer was drukker dan gehoopt en behalve in het verkeer kwam ik vast te zitten in een keten van redeneringen: als ik nu niet kan doorrijden, dan kom ik te laat; als ik te laat kom, stel ik teleur; als ik teleurstel, dan schaam ik mij. En ik voelde de stress via mijn benen omhoog kruipen.
Op dat moment stapte ik uit mijn gedachtestroom en merkte ik de absurditeit ervan op. Het door mijzelf opgewekte stressgevoel had geen enkele invloed op het verkeer. Mijn gedachten over de toekomst waren maar gedachten; er waren nog 1000 andere toekomstscenario’s mogelijk. Dus wat had het voor zin om één daarvan me zo levendig voor te stellen dat het stress veroorzaakte?
Het enige dat telt, is je aanwezigheid in het hier en nu. Let niet op het stemmetje in je hoofd, maar heb aandacht voor wat op dit moment nodig is. Voel waar je lijf zich bevindt en denk niet na over het verleden of de toekomst. Toekomstplannen maken is prima, maar niet als je een andere taak uitvoert.
Ga zitten op die orgelbank, adem de lucht in, voel je longen volstromen, leg je vingers op de toetsen en voel ze met je vingertoppen, luister naar de muziek in je en ga spelen. Meer is er niet.
Plankenkoorts is verkrijgbaar via uw boekhandel, in de kobo-app en op www.hansvanhaeften.com
Dit artikel is eerder verschenen in De Orgelvriend.